Dil bilinci nedir?
Dil bilinci, insanın konuştuğu dilin yalnızca bir iletişim aracı olmadığını; düşüncesinin, kültürünün, tarihinin ve kimliğinin taşıyıcısı olduğunu kavramasıdır.
Dilini tanımak, onun anlatım olanaklarını geliştirmek, doğru ve özenli kullanmak, gelecek kuşaklara aktarmak için sorumluluk duymaktır.
Dil bilinci, yalnızca güzel konuşmak ya da doğru yazmak değildir. Gerektiğinde bir sözlük hazırlamak, bir dilin anlatım gücünü savunmak, düşünceleri ana dilde ifade etmenin yollarını aramak ve dilin geleceği için emek vermektir.
Türk edebiyatının ve düşünce tarihinin sayfalarını çevirdiğimizde, dil bilincinin yüzyıllar boyunca farklı biçimlerde ortaya çıktığını görürüz.
Dil bilinci, "Kaşgarlı Mahmud" gibi 11. yüzyılda Türkçenin zenginliğini göstermek için büyük bir sözlük ortaya koyabilmektir.
Kaşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti’t-Türk adlı eserinde binlerce Türkçe sözcüğü açıklamış; bunları örnekler, atasözleri ve şiirlerle desteklemiştir.
Türkçenin söz varlığını ve Türk topluluklarının kültürel dünyasını kayıt altına alırken Arap dünyasına Türkçeyi tanıtmayı da amaçlamıştır.
Böylece yalnızca bir sözlük hazırlamamış, bir dilin hafızasını geleceğe taşımıştır.
Dil bilinci, "Yusuf Has Hacib" gibi Kutadgu Bilig’i Türkçe kaleme alabilmektir.
11. yüzyılda yazılan bu eser, devlet yönetiminden adalete, ahlaktan insan ilişkilerine kadar pek çok konuyu ele alan önemli bir siyasetnamedir.
Yusuf Has Hacib bu eserinde Türkçenin yalnızca günlük konuşmaların değil, felsefi düşüncenin, ahlakın ve yönetim anlayışının da dili olabileceğini göstermiştir.
Dil bilinci, "Ali Şîr Nevâî" gibi Türkçenin anlatım gücünü savunabilmektir.
15. yüzyılda, Farsçanın edebî itibarı yüksekken Ali Şîr Nevâî, Muhâkemetü’l-Lugateyn adlı eserinde Türkçe ile Farsçayı karşılaştırmış, Türkçenin sözcük ve anlatım olanaklarını ortaya koymaya çalışmıştır.
Onun yaptığı, yalnızca Türkçe yazmak değil, Türkçenin de güçlü bir edebiyat dili olduğunu düşünsel bir temelde savunmaktır.
Dil bilinci, "Şeyhî" gibi klasik şiirin önemli örneklerini Türkçeyle ortaya koyabilmektir.
Şeyhî’nin Hüsrev ü Şîrîn adlı mesnevisi, Türkçenin klasik şiirin kapsamlı anlatım ihtiyaçlarını karşılayabileceğini gösteren önemli eserlerden biridir.
Dil bilinci, "Fuzûlî" gibi Türkçe bir divan oluşturmak ve divanda aşkı, acıyı, insanı ve varoluşu Türkçenin güçlü şiir diliyle anlatabilmektir.
Dil bilinci, "Yunus Emre" gibi, felsefi ve tasavvufi düşünceleri yalın, içten ve etkileyici bir Türkçeyle dile getirebilmektir.
Dili bilinci, "Nedîm" gibi, şiirlerinde İstanbul Türkçesinin canlılığını, günlük hayatın söyleyişlerini yansıtabilmektir.
Dil bilinci, "Şemsettin Sami" gibi Türkçenin söz varlığını sistemli biçimde ortaya koyabilmektir.
Şemsettin Sami, Kâmûs-ı Türkî adlı sözlük çalışmasıyla dilin söz varlığını tanıma ve tanıtma çabasına katkıda bulunmuş; böyle bir sözlüğü hazırlayarak Türkçenin anlam dünyasını da kayıt altına almaya çalışmıştır.
Dil bilinci, "Ömer Seyfettin" gibi yazı dilinin sadeleşmesini savunabilmektir.
1911 yılında yayımlanan Yeni Lisan makalesi, Millî Edebiyat hareketinin dil anlayışında önemli bir dönüm noktasıdır.
Ömer Seyfettin ve bu anlayışı benimseyenler, yazı dilinin konuşulan Türkçeye yaklaşmasını, gereksiz dil bilgisi ve söyleyiş yüklerinden arınmasını savunmuşlardır.
Amaç, Türkçeyi daha anlaşılır, daha doğal ve daha geniş kitlelerin kullanabileceği bir yazı dili hâline getirmektir.
Dil bilinci, "Ziya Gökalp" gibi dil ile millî kültür arasındaki ilişkiyi kavrayabilmek ve Lisan adlı şiirinde,
“Güzel dil Türkçe bize,
Başka dil gece bize.
İstanbul konuşması
En sâf, en ince bize.”
diye seslenebilmektir.
Dil bilinci, "Mustafa Kemal Atatürk" gibi, dilin bir milletin varlığı ve geleceği açısından taşıdığı önemi görebilmek ve matematik terimlerinin Türkçeleştirilmesine katkı sağlamak amacıyla bir geometri kitabı hazırlayabilmektir.
Dil bilinci; "Feyza Hepçilingirler, Sevgi Özel, Yusuf Çotuksöken, Emin Özdemir, Hüseyin Movit..." ve burada adını anamadığımız daha nice yazar, sanatçı, bilim insanı; kurum ve kuruluş gibi bıkmadan usanmadan Türkçe için çalışmak; dil bilincinin korunması ve Türkçenin gelişmesi için eserler verebilmektir.
Dil bilinci, ana dili korumak kadar onu geliştirmek,
Dil bilinci, dili sadeleştirmek kadar anlatım olanaklarını genişletmek,
Dil bilinci, sözcükleri doğru kullanmak kadar yeni düşünceleri ifade edebilecek kavramlar üretmektir.
Dil bilinci, yabancı dillerden öğrenmeye kapıları kapatmak değil, kendi dilinin imkânlarını tanıyarak başka dillerle bilinçli bir ilişki kurmaktır.
Çünkü dil, durağan bir varlık değildir.
Dil: yaşar, değişir, gelişir ve yeni ihtiyaçlar karşısında kendisini yeniler.
Önemli olan, bu değişimin dilin anlatım gücünü artırması ve onu konuşan insanların kendilerini daha iyi ifade etmelerine yardımcı olmasıdır.
Dildeki özensizlik, zamanla düşüncenin bulanıklaşmasına, anlatımın belirsizleşmesine ve iletişimin zayıflamasına yol açabilir.
Sözcüklerin anlamını bilmek, onları yerinde kullanmak ve düşüncelerimizi açıkça ifade etmek bu nedenle yalnızca bir dil meselesi değil, aynı zamanda bir düşünme ve anlaşma meselesidir.
Bir dilin zenginliği, yalnızca sözlüklerindeki sözcüklerin sayısıyla ölçülemez. O sözcüklerle ne kadar derin düşünülebildiği, ne kadar güzel eserler ortaya konulabildiği ve insanın kendisini ne ölçüde ifade edebildiği de önemlidir.
Dil, geçmişten devraldığımız bir miras olduğu kadar geleceğe karşı taşıdığımız bir sorumluluktur.
Dil bilinci, bu mirası yalnızca korumak değil, ona yeni değerler katabilmektir.
Kaşgarlı Mahmud’un sözlüğünden Yunus Emre’nin şiirine, Ali Şîr Nevâî’nin dil savunusundan Atatürk’ün bilimsel terim çalışmalarına uzanan çizgi bize aynı gerçeği hatırlatır:
Bir dili yaşatmak, onu yalnızca konuşmakla değil; tanımakla, geliştirmekle, özenle kullanmakla ve gelecek kuşaklara daha güçlü bir biçimde aktarmakla mümkündür.
Çünkü bir milletin dili, yalnızca geçmişinin sesi değildir; geleceğini kurarken kullanacağı düşüncenin de temelidir.
