Bir devleti ayakta tutan en büyük güç adalettir.
Hepimiz görmüşüzdür.
Ya da en azından duymuşuzdur.
Mahkeme salonlarına girdiğimizde, çoğu zaman mahkeme heyetinin arkasında büyük harflerle yazılmış bir cümle karşılar bizi:
"Adalet mülkün temelidir."
Peki, hiç düşündük mü bu sözde ne anlatılmak isteniyor?
Burada geçen "mülk" nedir?
Ev midir, dükkân mıdır, arazi midir? İnsanların sahip olduğu taşınmaz mallar mıdır?
Kuşkusuz hayır!
Öyleyse "mülk" sözcüğüyle anlatılmak istenen nedir?
"Mülk" sözcüğünün bu cümledeki anlamını kaç kişi biliyor?
Sanıyorum ki bu soruya doğru cevap verebileceklerin sayısı, tahmin ettiğimizden çok daha azdır.
Çünkü günlük dilde mülk sözcüğünü çoğunlukla sahip olunan mallarla ilişkilendiriyoruz. Oysa bu sözdeki mülk, "devlet ve ülke" yönetimi anlamında kullanılmakta.
Dolayısıyla cümlenin anlamı şudur:
"Devletin temeli adalettir. Bir devletin varlığını sürdürmesi, toplumun huzuru ve milletin geleceği, adaletin varlığına ve doğru işlemesine bağlıdır."
Başka bir ifadeyle adalet, yalnızca mahkemelerin yerine getirmesi gereken bir görev değil, "devletin varlığını" anlamlı kılan temel ilkedir.
Bu sözün tarihsel geçmişine baktığımızda, karşımıza devlet yönetimine ilişkin köklü bir düşünce çıkar.
Adaletin devletin temeli olduğu düşüncesi, insanlık tarihi boyunca filozofların, hukukçuların ve devlet adamlarının üzerinde durduğu önemli konulardan biridir.
Platon'dan Aristoteles'e, Farabi'den John Locke'a kadar pek çok düşünür, adaletin toplum düzenindeki yerini farklı açılardan ele almıştır.
Çünkü devlet dediğimiz yapı, yalnızca sınırları çizilmiş bir toprak parçasından, binalardan, kurumlardan ve ordulardan ibaret değildir.
Devlet, insanların birlikte yaşamasını mümkün kılan "ortak bir düzen"dir.
Bu düzenin sürdürülebilmesi için herkesin haklarının korunması, yasaların herkese eşit uygulanması ve hiç kimsenin gücünü kullanarak başkalarının haklarını ortadan kaldıramaması gerekir.
İşte adaletin asıl işlevi burada başlar.
Adalet yalnızca suçluyu cezalandırmak değildir. Suçsuzun hakkını korumak, güçsüzün sesini duyurmak, mağdurun hakkını teslim etmek ve güçlü olanın da hukuk karşısında hesap verebilmesini sağlamaktır.
Bir ülkede yasaların, mahkemelerin ve anayasanın bulunması tek başına adaletin varlığını göstermez. Önemli olan, hukukun bağımsız olması ve herkese ayrım gözetilmeksizin uygulanmasıdır.
Çünkü hukukun güce göre şekillendiği bir toplumda adalet duygusu zedelenir, insanların devlete ve kurumlara duyduğu güven giderek azalır.
Adalet yalnızca felsefenin ve hukukun konusu değildir. Sosyoloji, siyaset bilimi ve ekonomi gibi bilim dalları da adaletin toplumların gelişmesindeki rolünü önemsemek ve en iyi şekilde değerlendirmek zorundadır.
Bir toplumda insanlar emeklerinin karşılığını alabileceklerine, haklarının korunacağına ve haksızlığa uğradıklarında adalet arayabileceklerine inanmak zorundadır.
Bu inanç ve güven; insanların çalışma, üretme, yatırım yapma ve toplumsal yaşama katılma isteklerini güçlendiren en önemli etkendir.
Adaletin olmadığı yerde kayırmacılık, eşitsizlik ve güvensizlik yaygınlaşır. İnsanlar hak ettiklerini elde edemeyeceklerini düşündüklerinde ortak yaşama duydukları inanç da zayıflar.
Bu nedenle adalet, bir ülkenin yalnızca hukuk sistemini değil; eğitimini, ekonomisini, toplumsal barışını ve geleceğini de ilgilendirir.
Tarih boyunca güçlü ordulara, geniş topraklara, büyük hazinelere ve görkemli saraylara sahip nice devlet yıkılıp gitmiştir.
Devletleri yalnızca dış düşmanlar yıkmaz. Bazen içeride büyüyen adaletsizlik, eşitsizlik ve yönetim anlayışındaki bozulma da devletlerin çözülmesine neden olur.
Çünkü bir devleti meydana getiren yalnızca yönetenler değildir. O devleti asıl var eden, sınırları içinde yaşayan insanlardır.
İnsanların devlete bağlılığı, ortak bir bayrağa, tarihe veya coğrafyaya sahip olmalarından ibaret değildir. Aynı zamanda kendilerini o devletin eşit ve değerli yurttaşları olarak hissedebilmelerine bağlıdır.
Her insan zengin ile yoksulun, güçlü ile güçsüzün, yöneten ile yönetilenin hukuk karşısında eşit olduğunu bilmek ister.
Bir insan, hakkını aradığında karşısında gücünü değil, hukuku esas alan bir yönetim bulacağına inanmalıdır.
Aksi takdirde devletin kurumları varlığını sürdürse bile toplumun devlete duyduğu güven giderek zayıflar.
Bir binanın temelindeki çatlaklar nasıl zamanla bütün yapıyı tehdit ederse adalet düzenindeki çatlaklar da devletin bütün kurumlarını etkiler.
Bütün bunları düşündüğümüzde mahkeme salonlarının duvarlarında yazan bu sözün ne kadar büyük bir anlam taşıdığını daha iyi anlıyoruz.
"Adalet mülkün temelidir." sözü yalnızca hâkimlere, savcılara ve avukatlara yönelik bir hatırlatma değildir. Yönetenlere, yönetilenlere, bütün kamu görevlilerine, daha doğrusu toplumun tüm birelerine seslenen evrensel bir ilkedir.
Belki de bu sözün hemen altında, herkesin anlayabileceği bir açıklamaya da yer verilmelidir:
"Adalet Devletin Temeli, Toplumun Güvencesi, İnsan Onurunun Koruyucusudur."
Çünkü bir devletin büyüklüğü yalnızca topraklarının genişliğiyle, ordusunun gücüyle, ekonomisinin zenginliğiyle veya teknolojik gelişmişliğiyle ölçülemez.
Asıl büyüklük, devletin; yurttaşlarının haklarını koruyan, gücünü adaletten alan ve hiç kimseye ayrıcalık tanımayan bir yönetim anlayışına sahip olmasındadır.
Unutulmamalıdır ki adaletin olmadığı yerde güven, güvenin olmadığı yerde toplumsal huzur, toplumsal huzurun olmadığı yerde de güçlü ve kalıcı bir devlet düzeni olmaz.
Adalet duygusunu yitiren bir devlet, hiçbir çağda ayakta kalamaz, varlığını sürdüremez.
Çünkü adalet, yalnızca devletin temelini değil, insanlığın birlikte yaşama umudunu da oluşturan temel ögedir
