Bir insanın neyi amaçladığı kadar, o amaca nasıl yürüdüğü de önemlidir.
Misyon…
Vizyon…
İş dünyasından devlet yönetimine, eğitim kurumlarından sivil toplum kuruluşlarına kadar sıkça duyduğumuz iki kavram.
Misyon, varlık nedenimizdir. Neden buradayız, ne yapmak istiyoruz, kime ve neye hizmet ediyoruz?
Vizyon, ulaşmak istediğimiz yerdir. Geleceğe ilişkin hayalimiz, hedefimiz, kendimizi görmek istediğimiz konumdur.
Peki, bütün bunları gerçekleştirirken nasıl bir yol izleyeceğiz?
İnsanlarla nasıl konuşacağız?
Farklı düşüncelere nasıl yaklaşacağız?
Eleştirileri nasıl karşılayacağız?
Gücümüzü nasıl kullanacağız?
Anlaşmazlıkları nasıl çözeceğiz?
İşte tam bu noktada, çoğu zaman gözden kaçırdığımız üçüncü bir kavram çıkar karşımıza:
"Üslup…"
Bence misyonumuz ve vizyonumuz kadar, hatta kimi zaman onlardan da önemli olan şey, üslubumuzdur.
Çünkü misyonumuz bize neden var olduğumuzu, vizyonumuz nereye ulaşmak istediğimizi anlatır.
Üslubumuz ise bütün bunları gerçekleştirirken nasıl bir insan, nasıl bir kurum, nasıl bir toplum olduğumuzu gösterir.
Bir başka söyleyişle misyonumuz amacımızı, vizyonumuz hayalimizi, üslubumuz ise karakterimizi yansıtır.
Ne yazık ki amaçlarımızı belirlerken, hedeflerimizi açıklarken, başarılarımızı ölçerken çoğu zaman üslubu hesaba katmayız.
Başarıya ulaşmayı yeterli görür, o başarıya nasıl ulaştığımızı sorgulamayı ihmal ederiz.
Oysa bir hedefe ulaşmış olmak, her zaman doğru bir yol izlemiş olduğumuz anlamına gelmez.
Bir insanı susturabilirsiniz ama ikna etmiş olmazsınız.
Bir çalışanı korkutarak istediğinizi yaptırabilirsiniz ama onun saygısını kazanmış olmazsınız.
Bir toplumu baskıyla yönetebilirsiniz ama o toplumun güvenini kazanmış olmazsınız.
Çünkü davranışlarımızın sonucunu belirleyen yalnızca ne yaptığımız değil, bunu yaparken insanlarda hangi duyguları bıraktığımızdır.
Söylemek başka, anlatabilmek başkadır.
Şirazlı Sadi’ye atfedilen şu söz, üslubun önemini çok güzel anlatır:
“Ne söylediğiniz kadar, nasıl söylediğiniz de önemlidir. Zira yanlış üslup, doğru sözün celladıdır.”
Gerçekten de doğru bir düşünceyi yanlış bir üslupla dile getirdiğinizde, karşınızdaki insan çoğu zaman düşüncenizin doğruluğunu değil, kendisine nasıl davranıldığını hatırlar.
Siz gerçeği anlattığınızı düşünürken o, aşağılandığını hissedebilir.
Siz bir yanlışı düzeltmeye çalışırken o, kişiliğinin hedef alındığını düşünebilir.
Siz yardım etmek isterken o, yetersiz görüldüğünü yargısına kapılabilir.
Böylece anlatmak istediğiniz düşünce, söyleyiş biçiminizin gölgesinde kalır.
Çünkü insan yalnızca aklıyla dinlemez. Duygularıyla da dinler.
Söylenenleri kendi geçmişinden, deneyimlerinden, korkularından, beklentilerinden geçirerek anlamlandırır.
Bir sözün anlamı sözlükte başka, insanın yüreğinde başka bir karşılık bulur genellikle.
Bu nedenle iletişim, yalnızca kelimeleri karşı tarafa ulaştırmak değil; aynı zamanda o kelimelerin karşı tarafta nasıl bir anlam oluşturacağını da hesaba katmaktır.
Üslup işte tam burada devreye girer.
İnsanları tanımak için yalnızca ne söylediklerine değil, nasıl söylediklerine de bakmak gerekir.
Bir insanın kendisinden daha güçsüz gördüğü kişiye davranışı, kendisinden daha güçlü birine karşı takındığı tavır, onun karakteri hakkında çok şey anlatır.
Çünkü nezaket, yalnızca ihtiyaç duyduğumuz insanlara gösterdiğimiz bir incelik değildir.
Asıl değerini, bize hiçbir yararı dokunmayacak insanlara karşı da korunduğunda kazanır.
Bir makam sahibi, kendisine bağlı çalışanlarla nasıl konuşuyor?
Bir öğretmen, yanlış cevap veren öğrencisine nasıl yaklaşıyor?
Bir anne baba, kendisini anlamakta güçlük çeken çocuğuna nasıl davranıyor?
Bir yönetici, eleştirildiğinde nasıl bir tavır sergiliyor?
Bir devlet, yurttaşına nasıl sesleniyor?
Bütün bu soruların cevaplarında yalnızca iletişim biçimini değil, aynı zamanda insan anlayışını, güçle kurulan ilişkiyi ve adalet duygusunu da görürüz.
Çünkü üslup, insanın iç dünyasıyla dış dünyası arasında kurduğu köprüdür.
Bazen bir bakışta, bazen bir susuşta, bazen tek bir kelimede kendini belli eder.
İnsan, kendisini en çok da gücün kendisine geçtiği anlarda ele verir. Çünkü güç, insanın karakterini değiştirmekten çok, karakterinde var olanı görünür kılar.
Üslubun etkisi bireysel ilişkilerle sınırlı değildir.
Ailede kullanılan dil, çocukların kendileriyle ve başkalarıyla kuracakları ilişkinin temellerini atar.
Sürekli azarlanan bir çocuk, zamanla kendisini değersiz görebilir; öfkeyle karşılık vermeyi öğrenebilir ya da düşüncelerini açıklamaktan çekinebilir.
Dinlenen, hataları insanca karşılanan ve sınırları açıklanarak öğretilen bir çocuk ise hem kendisini ifade etmeyi hem başkasını dinlemeyi öğrenir.
Elbette insanın gelişimini belirleyen tek etken üslup değildir.
Ancak ailede, okulda ve toplumda kullanılan dil, kişiliğin ve ilişkilerin biçimlenmesinde önemli bir yere sahiptir.
Aynı durum kurumlar için de geçerlidir.
Bir kurumun kapısından içeri giren insan, yalnızca aldığı hizmetle değil, kendisine nasıl davranıldığıyla da o kurum hakkında bir kanaat oluşturur.
İşini doğru yapan ama insanları küçümseyen bir kurum, güven duygusunu zedeleyebilir.
Hatasını kabul eden, eleştiriye açık olan, insanları dinleyen bir kurum ise eksiklerine rağmen güven kazanabilir.
Çünkü insanlar kusursuzluk kadar, hatta çoğu zaman kusurlar karşısında gösterilen tutumu da önemser.
Devletler açısından ise üslubun etkisi çok daha geniştir.
Devletin yurttaşına hitap biçimi, farklı düşüncelere yaklaşımı, eleştiriye verdiği karşılık ve anlaşmazlıkları çözme yöntemi, toplumdaki güven ve aidiyet duygusunu etkiler.
Birleştirici bir dil, farklılıkları ortak bir yaşamın zenginliği hâline getirebilir. Dışlayıcı bir dil ise insanlar arasındaki mesafeyi büyütebilir.
Aynı şekilde devletlerin birbirleriyle ilişkilerinde de üslup önemlidir. Diplomasi, yalnızca çıkarların hesaplandığı bir alan değildir; sözcüklerin, zamanlamanın, karşılıklı saygının ve ölçünün de belirleyici olduğu bir ilişkiler bütünüdür.
Bazen doğru zamanda söylenen ölçülü bir söz, büyümesi muhtemel bir sorunun önüne geçebilir. Bazen düşünülmeden söylenen bir söz, yıllarca kurulmuş ilişkileri zedeleyebilir.
Demek ki üslup yalnızca bir nezaket meselesi değildir. Aynı zamanda toplumsal barışın, kurumsal güvenin ve sağlıklı ilişkilerin de meselesidir.
Üslup, düşünceden vazgeçmek değildir.
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir.
İyi üsluplu olmak, herkese katılmak, her davranışı hoş görmek, haksızlıklar karşısında susmak ya da gerçeği söylemekten kaçınmak değildir.
Nezaket, düşüncesizlik; hoşgörü, sınırsızlık; yumuşaklık, güçsüzlük anlamına gelmez.
İnsan kararlı olabilir, itiraz edebilir, eleştirebilir, hatta gerektiğinde çok sert bir tavır da ortaya koyabilir.
Ancak bunları yaparken karşısındakinin insanlık onurunu yok saymak zorunda değildir.
Bir yanlışı eleştirmekle yanlış yapan insanı aşağılamak aynı şey değildir.
Bir düşünceye karşı çıkmakla o düşünceyi savunan kişiyi değersizleştirmek aynı şey değildir.
Sınır koymakla kırıp dökmek, hakkını savunmakla başkasının hakkını çiğnemek aynı şey değildir.
İyi üslup, düşüncenin gücünü hakaretle değil, gerekçeyle; öfkeyle değil, kararlılıkla; baskıyla değil, ikna yeteneğiyle ortaya koyabilmektir.
Bazen en güçlü söz, sesini yükseltmeden söylenen sözdür.
Bazen en etkili cevap, insanın öfkesine yenilmeden verdiği cevaptır.
Bazen de söylenebilecek çok şey varken susmayı bilmek, söylenecek sözlerin değerini korumaktır.
Ancak susmanın da her zaman erdem olmadığını unutmamak gerekir.
Haksızlık karşısında susmak, kimi zaman yanlışın sürmesine katkıda bulunabilir. Önemli olan ne zaman konuşacağımızı, neyi nasıl söyleyeceğimizi ve hangi durumda sessizliğin de bir sorumluluk olduğunu bilmektir.
Üslup, işte bu dengeyi kurabilme sanatıdır.
Başarı kadar, başarının bedeli de önemlidir.
Hayatın hemen her alanında sonuç odaklı bir anlayışla karşılaşıyoruz.
Kaç para kazandın?
Hangi makama geldin?
Kaç kişiye ulaştın?
Ne kadar büyüdün?
Hedefini gerçekleştirdin mi?
Bunlar elbette önemli sorulardır.
Ancak bir de sormamız gereken başka sorular var:
Bunları yaparken kimleri kırdın?
Hangi değerlerden vazgeçtin?
İnsanlarla aranda nasıl bir ilişki kurdun?
Sana güvenenlerin güvenini koruyabildin mi?
Başarıya ulaşırken başkalarının onurunu gözetebildin mi?
Çünkü her başarı, kendi başına bir erdem değildir.
Başarının niteliğini, nasıl elde edildiği ve neye hizmet ettiği de belirler.
İnsanları ezerek yükselmek mümkündür ama bu, gerçek anlamda yükselmek değildir.
Korku yaratarak itaat sağlamak mümkündür ama bu, saygı kazanmak değildir.
Başkalarını susturarak tartışmayı bitirmek mümkündür ama bu, haklı çıkmak değildir.
İşte bu nedenle misyon ve vizyon belgelerine, stratejik planlara, kurumların değerlerine ve bireysel hedeflerimize bir kavram daha eklememiz gerektiğini düşünüyorum:
"Üslup."
Nasıl bir amaç uğruna çalıştığımız kadar, bu amacı gerçekleştirirken nasıl bir dil kullanacağımızı da belirlemeliyiz.
Nasıl bir gelecek istediğimiz kadar, o geleceği kurarken nasıl bir insan ilişkisi oluşturacağımızı da düşünmeliyiz.
Çünkü ulaşmak istediğimiz yer kadar, oraya giderken geride bıraktıklarımız da önemlidir.
Belki de en büyük eksikliğimiz budur.
Kendimize hedefler koyuyoruz ama davranışlarımızı yeterince sorgulamıyoruz.
İnsanlardan anlayış bekliyoruz ama onları anlamaya ne kadar çalıştığımızı düşünmüyoruz.
Saygı görmek istiyoruz ama saygının karşılıklı bir ilişki olduğunu unutabiliyoruz.
Eleştirilmekten hoşlanmıyoruz ama başkalarını eleştirirken kullandığımız dili önemsemiyoruz.
Herkesin bizi dinlemesini istiyoruz ama başkalarını dinlemeye aynı ölçüde istekli olmayabiliyoruz.
Oysa sağlıklı bir toplum, yalnızca doğru düşüncelere sahip insanlardan oluşmaz. Farklı düşünceleri konuşabilen, anlaşmazlıkları yönetebilen, eleştiriyi hakarete dönüştürmeyen ve gücünü ölçülü kullanabilen insanlara da ihtiyaç duyar.
Bunun yolu, üslubu bir süs, bir görgü kuralı ya da kişisel tercih olarak görmekten vazgeçmekten geçer.
Üslup, eğitimin bir parçası olmalıdır.
Ailede öğretilmeli, okulda geliştirilmelidir.
İş yerlerinde ve kurumlarda önemsenmelidir.
Yöneticiler tarafından örnek alınmalı, toplumun ortak yaşam kültürünün bir parçası hâline getirilmelidir.
Çünkü çocuklar yalnızca söylediklerimizi değil, birbirimize nasıl davrandığımızı da öğrenir.
Çalışanlar yalnızca kurumların yazılı ilkelerini değil, yöneticilerinin günlük tutumlarını da örnek alır.
Toplumlar yalnızca yasalarla değil, zaman içinde yerleşen davranış biçimleriyle de şekillenir.
Üslup, söylenen bir ilkeden çok, yaşatılan bir değerdir.
Son söz…
Misyonumuz bizi var eden nedeni, vizyonumuz ulaşmak istediğimiz geleceği anlatır.
Ama üslubumuz, bu neden ve gelecek uğruna nasıl bir insan olduğumuzu gösterir.
Belki de kendimize yalnızca “Ne yapmak istiyoruz?” ve “Nereye ulaşmak istiyoruz?” diye sormak yetmiyor.
Bir de şunu sormalıyız:
“Bütün bunları yaparken nasıl bir insan olmak, nasıl bir kurum olmak, nasıl bir toplum olmak istiyoruz?”
Çünkü insanın gerçek değeri yalnızca söylediklerinde değil, söylediklerini nasıl yaşattığında ortaya çıkar.
Kurumların gerçek gücü yalnızca ulaştıkları hedeflerde değil, o hedeflere giderken insanlarda bıraktıkları izlerde saklıdır.
Devletlerin büyüklüğü de yalnızca sahip oldukları güçle değil, o gücü nasıl kullandıklarıyla ölçülür.
Unutmayalım:
Misyonumuz amacımızı, vizyonumuz geleceğimizi, üslubumuz ise insanlığımızı belirler.
Ve bazen bir insanı kazanmak için bir cümle yeterlidir; kaybetmek için de…
Önemli olan, o cümleyi kurarken neyi amaçladığımız kadar, karşımızdaki insanda ne bırakacağımızı da düşünebilmektir.
Çünkü söz uçar, derler.
Oysa bazı sözler uçup gitmez.
Bir insanın içinde kalır, bir ilişkinin yönünü değiştirir, bir toplumun hafızasına yerleşir.
Üslup dediğimiz şey, belki de tam olarak budur:
Söylediklerimiz bittikten sonra "geride bıraktığımız insanlık izi".
Kamil BAKİ
Eğitimci-Yazar
